قطع صادرات گاز ممکن نیست؛ نباید در زمستان غافلگیر کمبود انرژی شویم

جریان آنلاین |  با اینکه اخبار حاکی از بارش‌های شدید و سرمای بیشتر امسال در مقایسه با سال‌های گذشته حکایت می‌کند و برخی ازمسئولان از کمبود گاز و حتی احتمال قطعی گاز در زمستان پیش‌رو در برخی از شهرهای شمالی کشور خبر می‌دهند، همچنان روند صادرات گاز به کشورهایی چون عراق و ترکیه جریان دارد. این درحالی است که این دو کشور به تبعیت از تحریم‌های جدید آمریکا آسمان خود برای ایران مسدود کرده‌اند و حتی عراق واردات کالاهای ایرانی را نیز ممنوع اعلام کرده است. در این راستا برخی کارشناسان معتقدند ایران می‌تواند برای گذر از شرایط بحرانی گاز در فصل زمستان و درحالی‌که بسیاری از پالایشگاه‌های کشور مورد حمله قرار گرفته و از مدار تولید خارج شده اند، میزان صادرات گاز را در وضعیت فعلی کاهش دهند با توان بحران کنونی را تا بازگشت ظرفیت‌های گاز تولیدی کشور به سلامت عبور کنیم. در این‌باره با گفت‌و‌گو با مصطفی نخعی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی ابعاد حقوقی، تعهدات ارزی، ناترازی داخلی و سناریوهای مقابله با بحران گاز در زمستان پیش‌رو را بررسی کرده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

 بر اساس شواهد موجود و هشدارهای کارشناسان شکاف میان تولید و مصرف گاز در کشور به مرحله‌ای بحرانی رسیده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که استان‌های شمالی کشور و مناطق انتهای شبکه توزیع، امسال بیش از هر زمان دیگری با تهدید افت فشار و احتمالاً قطعی گاز خانگی روبه‌رو هستند. مجلس و کمیسیون انرژی چه ارزیابی‌ای از این وضعیت دارند و چه تدابیر عاجلی برای عبور از این بحران در نظر گرفته شده است؟

متأسفانه واقعیت این است که ناترازی گاز در سال‌های اخیر از یک موضوع فصلی فراتر رفته و به یک چالش ساختاری در اقتصاد و زیرساخت‌های کشور تبدیل شده است. ما سالانه با رشد مصرف داخلی روبه‌رو هستیم در حالی که سرمایه‌گذاری متناسب در بخش توسعه میادین و فشارافزایی صورت نگرفته است. درخصوص استان‌های شمالی کشورم مسئله جغرافیایی و فاصله از میادین اصلی جنوب همواره یک آسیب‌پذیری فنی بوده است؛ البته کمیسیون انرژی جلسات متعددی را با وزارت نفت و شرکت ملی گاز برگزار کرده و هشدارهای لازم را داده است. اقداماتی نظیر استفاده حداکثری از ظرفیت تأسیسات ذخیره‌سازی، تغییر آرایش خطوط انتقال شبکه سراسری و الزام صنایع و نیروگاه‌ها به استفاده از سوخت‌های جایگزین در روزهای اوج ازجمله تدابیری است که در دستور کار قرار دارد. تلاش تمام ارکان نظام بر این است که اولویت مطلق یعنی پایداری گاز بخش خانگی حفظ شود اما باید صریح بگوییم که شرایط خاص است و اگر مدیریت مصرف به‌درستی انجام نشود سناریوهای افت فشار محتمل خواهد بود.

هواشناسی و تحلیل‌های اقلیمی از پیامدهای پدیده‌هایی نظیر ال ‌نینو و احتمال بروز جبهه‌های سرمای شدید و طولانی‌مدت در زمستان امسال خبر می‌دهند؛ در چنین شرایطی که مصرف به‌طور جهشی بالا می‌رود آیا راهکارهای مقطعی دولت کفایت می‌کند؟ پیش‌بینی شما از میزان تاب‌آوری شبکه در مواجهه با سرمای غافلگیرکننده چیست؟

پیش‌بینی‌های اقلیمی نشان می‌دهد که زمستان امسال ممکن است با توده‌های هوای قطبی و بارش‌های ناگهانی شدید همراه باشد. تجربه نشان داده است که هر یک درجه کاهش دما در کشور مصرف گاز خانگی را حدود ۲۵ میلیون مترمکعب افزایش می‌دهد. ما در مجلس تأکید کرده‌ایم که نباید غافلگیر شویم. سناریونویسی و پیش‌بینی خطوط قرمز انتقال انجام شده است. وزارت نفت در حال رایزنی و انعقاد قراردادهای تأمین گاز منطقه‌ای و تقویت سوآپ از مسیرهای شمالی است تا خطوط انتقال انتهایی تقویت شوند. پایش لحظه‌ای افت فشار و مدیریت مصرف در دستگاه‌های دولتی و صنایع از الزامات جدی است. امیدوار هستیم که با اجرای این سلسله تدابیر پیشگیرانه و البته همراهی و صرفه‌جویی مردم این سرمای شدید بدون قطعی گاز خانگی سپری شود.

یکی از پرسش‌های جدی و مطالبات مردمی این است که چرا وقتی خودمان در داخل در معرض کمبود شدید گاز و خاموشی و توقف صنایع هستیم همچنان گاز به کشورهایی مانند ترکیه و عراق صادر می‌شود؟ چرا دولت صادرات گاز را برای عبور از فصل سرما تعلیق یا محدود نمی‌کند؟

این پرسش از منظر عمومی کاملاً طبیعی است اما واقعیت دیپلماسی انرژی و حقوق بین‌الملل ابعاد دیگری دارد. قراردادهای صادرات گاز ایران، به‌ویژه با ترکیه و عراق، قراردادهایی با ماهیت «تعهد به خرید یا پرداخت» (Take-or-Pay) و دارای شروط بسیار سفت‌وسخت حقوقی هستند. ما بر اساس این توافقات بین‌المللی ملزم به عرضه گاز در چارچوب مشخصی هستیم و قطع یک‌طرفه یا خارج از ضوابط فورس‌ماژور، تبعات حقوقی فوق‌العاده سنگینی برای کشور در پی خواهد داشت؛ ازجمله ارجاع پرونده به دادگاه‌های داوری بین‌المللی و محکومیت به پرداخت جریمه‌های سنگین مالی که به‌مراتب بار مالی بیشتری به بودجه کشور تحمیل می‌کند. علاوه بر این درآمدهای حاصل از صادرات گاز به ترکیه و عراق یکی از پایه‌های کلیدی تأمین منابع ارزی کشور برای واردات کالاهای اساسی و دارو است. قطع این درآمدها به معنای آسیب جدی به تراز ارزی کشور است، بنابراین از منظر امنیت ملی و اقتصادی، حفظ این تعهدات صادراتی یک الزام است و نمی‌توان آن را به‌سادگی متوقف کرد.

اما از طرف دیگر می‌بینیم که کشور عراق تحت فشارهای سیاسی و مالی آمریکا اخیراً محدودیت‌هایی را علیه واردات کالاهای ایرانی ایجاد کرده و همکاری‌های تجاری خود را محدود ساخته است. در حالی که بغداد سیاست‌های تحریمی را به زیان ما اجرا می‌کند، چرا ایران از اهرم گاز به‌عنوان ابزار چانه‌زنی و تقابل اقتصادی استفاده نمی‌کند تا حداقل بخشی از فشار ناترازی داخلی کاهش یابد؟

این بحث که ما باید از اهرم انرژی در دیپلماسی اقتصادی خود استفاده کنیم یک اصل کاملاً معتبر است اما نوع استفاده از آن نیازمند ظرافت است. عراق در حوزه تولید برق به‌شدت به گاز ایران وابسته است و نیروگاه‌های بغداد و بصره عملاً بدون گاز ما امکان فعالیت پایدار ندارند. با این حال کاهش یا قطع عامدانه گاز عراق تحت‌عنوان اقدام متقابل اقتصادی طبق متن قرارداد صادراتی، ایران را مشمول جریمه‌های عدم ایفای تعهد و تضعیف موقعیت در مجامع بین‌المللی می‌کند. ثانیاً ورود به بازی تقابل گازی در این شرایط راه را برای رقبای منطقه‌ای جهت تصاحب دائمی بازار گاز عراق باز خواهد کرد؛ رقبایی که مدت‌هاست مترصد فرصت‌اند تا جایگزین گاز ایران در این کشور شوند. بنابراین، راهکار درست این است که از اهرم نیازمندی عراق به گاز ایران در میز مذاکرات سیاسی و اقتصادی استفاده شود تا بغداد وادار به تسهیل مسیر تبادلات مالی و برداشتن موانع صادرات کالای ایرانی شود، نه اینکه با قطع ناگهانی جریان گاز، قرارداد را مخدوش کرده و برای کشور زیان ارزی و جریمه حقوقی بتراشیم.

پایگاه خبری جریان/ جریان آنلاین