رضا ملک‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران در مراسم افتتاحیه کنگره دانش اعتیاد با تشریح آمارهای مربوط به مصرف تریاک در ایران و جهان به شواهد علمی درباره عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت این ماده پرداخت و بر ضرورت توجه به تبعات آن برای سلامت عمومی تأکید کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه تریاک از قدیمی‌ترین مواد اعتیادآور شناخته‌شده است، اظهار کرد: بر اساس گزارش سال 2017 دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، بیش از 29 میلیون نفر در جهان از تریاک یا مشتقات آن، از جمله هروئین و مورفین، استفاده می‌کردند. از این میان، بیش از چهار میلیون نفر مصرف‌کننده مستقیم تریاک بودند که حدود 80 درصد آنان در آسیا زندگی می‌کردند.
وی همچنین با اشاره به برآوردهای مربوط به مصرف جهانی این ماده، میزان مصرف سالانه تریاک در جهان را حدود هزار تا هزار و 100 تن عنوان کرد.
ملک زاده با اشاره به ترکیبات شیمیایی تریاک گفت: این ماده بیش از 25 نوع آلکالوئید دارد که در ایجاد آثار و عوارض آن نقش ایفا می‌کنند. مورفین از مهم‌ترین این ترکیبات است و حدود 10 تا 12 درصد تریاک را تشکیل می‌دهد.
به گفته وی، مصرف تریاک می‌تواند با عوارضی مانند اختلالات تنفسی و ریوی و مشکلات قلبی همراه باشد و در موارد شدید، حتی به اغما منجر شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به تفاوت میزان شناخت علمی از عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت تریاک توضیح داد: اگرچه پیامدهای کوتاه‌مدت مصرف این ماده از گذشته شناخته شده بود، کمبود مطالعات گسترده و طولانی‌مدت باعث شده بود ابعاد کامل خطرات آن به‌خوبی مشخص نباشد؛ اما پژوهش‌های سال‌های اخیر شواهد بیشتری درباره ارتباط مصرف تریاک با سرطان و افزایش مرگ‌ومیر ارائه کرده‌اند.
وی در ادامه به انواع فرآورده‌های مصرفی تریاک در ایران اشاره کرد و گفت: تریاک خام از خشک‌شدن ماده صمغ‌مانند گیاه خشخاش به‌دست می‌آید. سوخته تریاک نیز باقی‌مانده حاصل از تدخین تریاک خام است. برخی فرآورده‌های دیگر هم از حل‌کردن تریاک خام یا سوخته در آب و حرارت‌دادن آن تهیه می‌شوند.
ملک زاده با اشاره به نتایج مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی افزود: برخی ترکیبات موجود در تریاک خام، از جمله مورفین، ممکن است بر رشد و تهاجم سلول‌های سرطانی اثر بگذارند و در عملکرد سیستم ایمنی بدن نیز نقش داشته باشند.
این پژوهشگر همچنین درباره سوخته تریاک هشدار داد این فرآورده می‌تواند حاوی مقادیر قابل‌توجهی از مواد سرطان‌زا، از جمله هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای باشد که این ترکیبات توانایی آسیب‌رساندن به سلول‌های سالم و افزایش خطر ابتلا به سرطان را دارند.
وی با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده روی مصرف‌کنندگان تریاک اظهار کرد: در یکی از مطالعات، برخی ترکیبات سرطان‌زا در نمونه ادرار مصرف‌کنندگان شناسایی شد. این ترکیبات در افرادی که تریاک را به‌صورت تدخینی مصرف می‌کردند و همچنین در مصرف‌کنندگان خوراکی آن وجود داشت.
ملک زاده با اشاره به سابقه پژوهش‌ها درباره ارتباط تریاک و سرطان گفت: از دهه‌های گذشته، گزارش‌هایی در ایران و چین درباره احتمال ارتباط مصرف این ماده با سرطان‌های مری، مثانه، ریه و حنجره منتشر شده بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با راه‌اندازی سامانه ثبت سرطان در استان گلستان طی سال‌های 1968 تا 1971، مشخص شد که میزان بروز سرطان مری در این منطقه در مقایسه با بسیاری از نقاط جهان بالاست. در بررسی‌های اولیه، مصرف تریاک به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی مرتبط با این وضعیت مطرح شد، اما پژوهش‌های آن دوره نتوانستند به نتایج قطعی درباره علت شیوع بالای این سرطان برسند.
وی ادامه داد: در سال‌های بعد، مطالعات گسترده‌تری در گلستان انجام شد که از جمله آنها می‌توان به پژوهش‌های طولانی‌مدت با مشارکت حدود 50 هزار نفر اشاره کرد. بررسی وضعیت مصرف تریاک در میان شمار زیادی از شرکت‌کنندگان، امکان مطالعه ارتباط این ماده با بیماری‌ها و مرگ‌ومیر را فراهم کرد.
ملک زاده همچنین به مطالعه کوهورت پرشین اشاره کرد که با مشارکت حدود 200 هزار نفر در 18 استان کشور انجام شده است. این مطالعات جمعیتی به محققان امکان می‌دهند پیامدهای مصرف مواد را در گروه‌های بزرگ و طی دوره‌های زمانی طولانی بررسی کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تشریح نتایج تحقیقات انجام‌شده درباره ارتباط مصرف تریاک با بیماری‌های مختلف اظهار کرد: یافته‌های پژوهشگران ایرانی از ارتباط مصرف این ماده با افزایش خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان مری، ریه و حنجره حکایت دارد.
وی ادامه داد: بر اساس نتایج برخی از این مطالعات مصرف مقادیر بالای تریاک با افزایش حدود سه‌برابری خطر ابتلا به سرطان همراه بوده است. همچنین، مصرف مداوم این ماده با افزایش 69 درصدی خطر مرگ زودرس ارتباط داشته است.
به گفته این پژوهشگر برآوردهای حاصل از مطالعات یادشده نشان می‌دهد حدود 14 درصد از مرگ‌های زودرس بررسی‌شده، در صورت توقف مصرف تریاک، می‌توانست قابل پیشگیری باشد.
ملک زاده تأکید کرد پیامدهای مصرف تریاک به سرطان محدود نیست و بیماری‌های تنفسی، اختلالات کلیوی و سایر مشکلات سلامت نیز از جمله عوارضی هستند که در پژوهش‌های مرتبط مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به اهمیت مطالعات انجام‌شده در ایران بیان کرد: پژوهش‌های بیش از دو دهه اخیر، شواهد قابل‌توجهی درباره ارتباط مصرف تریاک با سرطان و افزایش مرگ‌ومیر فراهم کرده‌اند.
وی در ادامه افزود: نتایج این تحقیقات زمینه بررسی تخصصی شواهد مربوط به سرطان‌زایی تریاک در مجامع علمی بین‌المللی را فراهم کرده است؛ فرایندی که در آن یافته‌های پژوهشی و مدارک موجود از سوی متخصصان ارزیابی می‌شود.
ملک‌زاده در پایان بر ضرورت ادامه مطالعات جمعیتی و تحقیقات بلندمدت تأکید کرد و گفت: شناخت دقیق‌تر پیامدهای مصرف مواد اعتیادآور و فراهم‌شدن شواهد علمی معتبر می‌تواند در طراحی اقدامات پیشگیرانه و کاهش آسیب‌های ناشی از مصرف این مواد مؤثر باشد.
