جریان آنلاین | (/) تلفن همراه و تبلت امروز یکی از پراستفادهترین وسایل در هر خانه و خانوادهای است، ابزاری مبتنی بر فناوری روز که مهمترین کارکردهای آنها در حوزه ارتباطات است و توسعه شبکههای اجتماعی بهشدت به جذابیتهای آنها افزوده است، در کنار اینکه برای کودکان و نوجوانان بازیها به ویژه بازیهای آنلاین جذابیت تازه و خاصی ایجاد کرده است.
در این بین اما شاهد آسیبها و مشکلات و معضلاتی ناشی از استفاده مکرر و وابستگی به این ابزارها و کارکردهای آن هستیم، ضمن اینکه سرگرمی و دل مشغولی ایجاد شده در شبکههای اجتماعی و پیامرسانها باعث بروز مشکلاتی در زندگی روزمره افراد به ویژه کودکان و نوجوانان شده است.
در خصوص آسیبها و مشکلات مربوط به استفاده افراطی و کنترل نشده از تلفن همراه، تبلت و کارکردهای آن به گفتوگو با دکتر میثم محمدیان کارشناس سواد رسانه و جنگ نرم پرداختهایم که مشروح آن در ادامه آمده است:
آیا استفاده از فناوریهای ارتباطی و دستگاههایی نظیر تلفن همراه، تبلت و رایانه برای کودکان و نوجوانان صرفا تبعات منفی به دنبال دارد؟ چالشهای گسترش این فناوریها برای نسل کودک و نوجوان چیست؟
در عصر فناوری و ارتباطات، تلفن همراه، تبلت، رایانه و فضای مجازی به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره انسانها تبدیل شدهاند. امروزه کودکان و نوجوانان از سنین بسیار پایین با ابزارهای دیجیتال آشنا میشوند و بخش قابل توجهی از اوقات خود را در فضای آنلاین سپری میکنند. این فناوریها اگر به شکل صحیح، هدفمند و مدیریتشده مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند فرصتهای ارزشمندی برای آموزش، یادگیری، رشد مهارتهای فردی، افزایش خلاقیت، ارتباطات اجتماعی و دسترسی به اطلاعات فراهم کنند؛ اما استفاده افراطی و کنترلنشده از آنها میتواند آسیبهای فراوانی به همراه داشته باشد و زمینه وابستگی و اعتیاد رفتاری را در کودکان و نوجوانان ایجاد کند.
اعتیاد به موبایل و فضای مجازی یکی از چالشهای مهم خانوادههای امروزی است. این نوع اعتیاد برخلاف اعتیاد به مواد مخدر، وابستگی جسمی ایجاد نمیکند؛ اما میتواند وابستگی شدید روانی و رفتاری به وجود آورد. در چنین شرایطی فرد احساس میکند بدون تلفن همراه یا دسترسی به اینترنت آرامش ندارد و نمیتواند فعالیتهای روزمره خود را به درستی انجام دهد. به مرور زمان، استفاده از موبایل از یک ابزار کاربردی به یک نیاز دائمی تبدیل میشود و بخش بزرگی از زمان، توجه و انرژی فرد را به خود اختصاص میدهد.
کودکان و نوجوانان به دلیل ویژگیهای سنی، کنجکاوی بالا، نیاز به هیجان، تمایل به برقراری ارتباط با همسالان و همچنین ضعف در کنترل هیجانات، بیش از سایر گروههای سنی در معرض آسیبهای ناشی از استفاده بیرویه از فضای مجازی قرار دارند. شبکههای اجتماعی، بازیهای آنلاین، ویدئوهای کوتاه، برنامههای سرگرمی و پیامرسانها به گونهای طراحی شدهاند که توجه کاربران را برای مدت طولانی حفظ کنند و همین مسئله میتواند وابستگی تدریجی ایجاد کند.
والدین از چه نشانههایی میتوانند به اعتیاد فرزند خود نسبت به فضای مجازی و تلفن همراه پیببرند؟
یکی از نخستین نشانههای اعتیاد به موبایل، وابستگی عاطفی و روانی به دستگاه تلفن همراه است. کودکی که به موبایل وابسته شده است، در صورت دور شدن از گوشی احساس ناراحتی، اضطراب، بیقراری یا عصبانیت میکند. چنین فردی به طور مکرر صفحه گوشی را بررسی میکند، حتی زمانی که هیچ پیام یا تماس جدیدی دریافت نکرده باشد. این رفتار به مرور زمان به یک عادت دائمی تبدیل میشود.
از دیگر نشانههای مهم این وابستگی میتوان به کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی اشاره کرد. بسیاری از دانشآموزان به دلیل استفاده مداوم از شبکههای اجتماعی و بازیهای آنلاین، زمان کافی برای مطالعه، انجام تکالیف و یادگیری مؤثر اختصاص نمیدهند. پژوهشهای مختلف نشان داده است که استفاده بیش از حد از تلفن همراه میتواند تمرکز ذهنی را کاهش دهد و باعث افت کیفیت یادگیری شود. زمانی که ذهن کودک دائماً درگیر اعلانها، پیامها و محتوای جدید فضای مجازی باشد، توانایی او برای تمرکز بر درس و فعالیتهای آموزشی کاهش پیدا میکند.
اعتیاد به موبایل همچنین بر سلامت جسمی کودکان و نوجوانان تأثیرات قابل توجهی دارد. استفاده طولانیمدت از صفحه نمایش میتواند باعث خستگی چشم، خشکی چشم، تاری دید و حتی افزایش مشکلات بینایی شود. نشستنهای طولانی در وضعیت نامناسب هنگام کار با گوشی، دردهای گردن، شانه و ستون فقرات را به دنبال دارد. کاهش فعالیت بدنی و کمتحرکی نیز احتمال اضافه وزن و چاقی را افزایش میدهد. در سالهای اخیر متخصصان سلامت نسبت به کاهش تحرک کودکان و جایگزین شدن بازیهای دیجیتال به جای بازیهای فیزیکی هشدارهای متعددی دادهاند.
اختلال خواب از نشانههای استفاده افراطی از تلفن همراه است
یکی از مهمترین پیامدهای استفاده افراطی از موبایل، اختلال در خواب است. بسیاری از کودکان و نوجوانان تا ساعات پایانی شب از تلفن همراه استفاده میکنند. نور آبی ساطعشده از صفحه نمایش میتواند در ترشح هورمون ملاتونین که مسئول تنظیم خواب است اختلال ایجاد کند. نتیجه این مسئله دیر خوابیدن، کاهش کیفیت خواب، خستگی روزانه، کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی خواهد بود. کمبود خواب در دوران رشد میتواند آثار منفی متعددی بر سلامت جسمی و روانی فرزندان داشته باشد.
علاوه بر آسیبهای جسمی، وابستگی به فضای مجازی پیامدهای روانی متعددی نیز به همراه دارد. اضطراب، استرس، تحریکپذیری، افسردگی، احساس تنهایی و کاهش اعتماد به نفس از جمله مشکلاتی هستند که در اثر استفاده نادرست از فضای مجازی ممکن است ایجاد شوند. بسیاری از نوجوانان زندگی خود را با تصاویر و سبک زندگی افراد دیگر در شبکههای اجتماعی مقایسه میکنند و همین مقایسههای مداوم میتواند احساس ناکافی بودن و نارضایتی از زندگی را در آنها افزایش دهد.
اعتیاد به فضای مجازی بر کیفیت روابط خانوادگی اثرگذار است
از سوی دیگر، اعتیاد به فضای مجازی میتواند روابط خانوادگی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. زمانی که فرزند بخش زیادی از وقت خود را در فضای آنلاین سپری میکند، فرصت کمتری برای گفتوگو با والدین، مشارکت در فعالیتهای خانوادگی و ایجاد روابط عاطفی سالم خواهد داشت. به تدریج فاصله عاطفی میان اعضای خانواده افزایش مییابد و ارتباطات خانوادگی ضعیفتر میشود. در برخی موارد حتی اعضای یک خانواده در کنار یکدیگر حضور دارند، اما هر یک مشغول استفاده از تلفن همراه خود هستند و تعامل واقعی میان آنها کاهش مییابد.
خطرات فضای مجازی تنها به اعتیاد محدود نمیشود. دسترسی به محتوای نامناسب، ارتباط با افراد ناشناس، کلاهبرداریهای اینترنتی، مزاحمتهای آنلاین، زورگویی سایبری و انتشار اطلاعات شخصی از جمله تهدیدهایی هستند که کودکان و نوجوانان ممکن است با آن مواجه شوند. به همین دلیل آموزش سواد رسانهای و آگاهیبخشی درباره مخاطرات فضای مجازی اهمیت فراوانی دارد.
نقش والدین در جلوگیری از این آسیبها چیست و چگونه میتوانند از بروز مشکلات ناشی از استفاده افراطی از تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و فناوریهایی از این دست پیشگیری کنند؟
در خصوص این معضلات نقش والدین بسیار تعیینکننده است. والدین باید از سنین پایین نحوه صحیح استفاده از فناوری را به فرزندان خود آموزش دهند. تعیین قوانین مشخص برای استفاده از موبایل، مشخص کردن ساعات مجاز استفاده، نظارت بر محتوای مصرفی، آشنایی با برنامهها و بازیهای مورد استفاده فرزندان و گفتوگوی مستمر با آنها از جمله اقدامات مؤثر در پیشگیری از اعتیاد به فضای مجازی است.
یکی از راهکارهای مهم، ایجاد تعادل میان زندگی واقعی و زندگی دیجیتال است. کودکان باید فرصت کافی برای بازی، ورزش، مطالعه، ارتباط با دوستان، شرکت در فعالیتهای فرهنگی و حضور در جمع خانواده داشته باشند. هرچه فعالیتهای جذاب و مفید در دنیای واقعی بیشتر باشد، وابستگی به فضای مجازی کاهش پیدا میکند. خانوادهها میتوانند با برنامهریزی برای گردشهای خانوادگی، ورزشهای گروهی، مسابقات دوستانه، مطالعه مشترک کتاب و فعالیتهای هنری، جایگزینهای مناسبی برای استفاده بیش از حد از موبایل فراهم کنند.
الگوسازی در پیشگیری از آسیبهای اعتیاد به تلفن همراه و فضای مجازی بسیار مؤثر است
الگوسازی صحیح والدین نیز نقش مهمی در این زمینه دارد. فرزندان بیش از آنکه به توصیهها گوش دهند، رفتار والدین را مشاهده و تقلید میکنند. اگر پدر و مادر در زمان گفتوگو، غذا خوردن یا حضور در جمع خانواده دائماً مشغول تلفن همراه باشند، فرزندان نیز همین رفتار را طبیعی تلقی خواهند کرد. بنابراین لازم است والدین خود نیز مدیریت صحیح استفاده از فناوری را رعایت کنند.
مؤکدا توصیه می کنم استفاده از تلفن همراه هنگام صرف غذا، در مهمانیهای خانوادگی و حداقل یک ساعت قبل از خواب محدود یا ممنوع شود. همچنین بهتر است تلفن همراه کودکان و نوجوانان هنگام خواب در اتاق دیگری قرار گیرد تا از استفاده شبانه و اختلال در خواب جلوگیری شود.
مدارس، مراکز فرهنگی و رسانهها نیز میتوانند در افزایش آگاهی خانوادهها و آموزش سواد رسانهای نقش مؤثری ایفا کنند. آشنایی کودکان و نوجوانان با مزایا و معایب فضای مجازی، آموزش مدیریت زمان، تقویت مهارت نه گفتن، افزایش اعتماد به نفس و آموزش مسئولیتپذیری از جمله اقداماتی است که به استفاده سالمتر از فناوری کمک میکند.
در نهایت باید توجه داشت که تلفن همراه و فضای مجازی ذاتاً پدیدههای منفی نیستند. این ابزارها میتوانند در خدمت آموزش، پیشرفت علمی، ارتباطات مفید و رشد فردی قرار گیرند. آنچه اهمیت دارد، نحوه استفاده از آنهاست. استفاده آگاهانه، هدفمند و متعادل از فناوری میتواند فرصتهای فراوانی برای فرزندان فراهم کند، در حالی که استفاده بیرویه و بدون نظارت ممکن است سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و تحصیلی آنان را با آسیبهای جدی مواجه سازد.
بنابراین آگاهی والدین، نظارت هوشمندانه، گفتوگوی صمیمانه با فرزندان، ایجاد محیطی سرشار از محبت و اعتماد، آموزش سواد رسانهای و فراهم کردن فعالیتهای جایگزین سالم، مهمترین راهکارهای پیشگیری از اعتیاد کودکان و نوجوانان به موبایل و فضای مجازی هستند. خانوادهای که با برنامهریزی، محبت و مدیریت صحیح با این موضوع برخورد کند، میتواند فرزندانی توانمند، سالم و آگاه برای زندگی در دنیای دیجیتال امروز تربیت نماید.
پایگاه خبری جریان/جریان آنلاین (/)