جریان آنلاین (/) | سیل اخیر شمال کشور در روزهای پایانی فصل تابستان وهمچنین پیشبینی سال پربارش در پاییز و زمستان امسال باز هم ضرورت اتخاذ روشهای مناسب برای مواجهه صحیح با این معضل به منظور جلوگیری از خسارات سیلها و همچنین کنترل و مهار آنها بهخصوص باتوجهبه ماندگاری بحران کمآبی و... آشکار کرده است. در این باره با سیدعلی عسکری، مدیر سابق مرکز نوآوری دریایی گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
سیل اخیر برخی از شهرهای شمالی در روزهای اخیر باعث طرح مجدد این سؤال شد که چرا باوجود بحران آب راهکاری برای مهار سیلابها به منظور کنترل کم آبی ومواجهه صحیح با خسارات سیل در کشور اقدامی جدی صورت نگرفته است تا سیل را از یک تهدید به یک منبع آب تبدیل کنیم؟
مسئله اصلی این است که ما هنوز سازوکار کافی برای جمعآوری، هدایت و ذخیره روانآبها نداریم. در کشوری که با بحران آب، افت منابع زیرزمینی و کاهش ذخایر سدها مواجه است هر بارش و هر آبی که وارد یک منطقه میشود باید به عنوان یک ظرفیت مورد توجه قرار گیرد. البته همه سیلابها قابل مهار نیستند، اما بخش قابل توجهی از روانآبها را میتوان با روشهای مناسب کنترل و هدایت کرد. در بسیاری از مناطق، بارش شدید در مدت کوتاهی تبدیل به روانآب میشود، خسارت ایجاد میکند و در نهایت از حوزه آبریز خارج میشود. اگر همین آب در زمان مناسب جمعآوری یا به سمت مناطق مناسب برای تغذیه آبخوانها هدایت شود، میتواند به جای اینکه فقط خسارت ایجاد کند، بخشی از منابع آب کشور را تأمین کند.
پس معضل اصلی تشدید بحران آب در ایران فقدان مدیریت برای مهار آبهای روان یا خاکستری است؟
بله، در حقیقت نمیتوان گفت مسئله فقط کمبود بارش است، بلکه یکی از مشکلات ما توزیع زمانی و مکانی نامناسب بارندگی است. ممکن است در یک منطقه در مدت کوتاهی بارش شدیدی داشته باشیم و همزمان منطقه دیگری با تنش آبی مواجه باشد. بنابراین حتی اگر میزان بارندگی افزایش پیدا کند، تا زمانی که زیرساخت لازم برای مدیریت این آب وجود نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت مشکل آب کشور حل شود. ما باید بتوانیم بارشهای مقطعی را به ذخیره قابل استفاده تبدیل کنیم. آبخیزداری، جمعآوری روانآبها، ذخیرهسازی محلی و تغذیه آبخوانها از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند در این زمینه مورد استفاده قرار گیرند.
چه میزان از این ظرفیت تاکنون مورد استفاده قرار گرفته است؟ آیا آمار مشخصی وجود دارد؟
بر اساس اعلام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، در سال آبی جاری حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب روانآب در کشور استحصال شده است. همین رقم نشان میدهد که با یک ظرفیت کوچک مواجه نیستیم. البته استحصال روانآب فقط برای تأمین آب مصرفی نیست؛ این اقدامات میتواند هم در کنترل سیلاب مؤثر باشد و هم به تقویت منابع زیرزمینی کمک کند. در واقع اگر آب در محل مناسب مهار و به سمت آبخوانها هدایت شود، بخشی از آن میتواند وارد سفرههای زیرزمینی شود. بنابراین این کار همزمان دو نتیجه دارد؛ کاهش خسارت سیلاب و کمک به منابع آب زیرزمینی.
آیا تاکنونی طرح یا ایده خاصی برای جمعآوری و استفاده از سیلابها ارائه نشده است؟
طرحی در این زمینه از سوی من ارائه شد که از زمان دولت آقای روحانی پیگیری آن آغاز شد و هدفش این بود که سازوکاری برای جمعآوری و استفاده از سیلابها ایجاد شود. در این طرح موضوع فقط مطرح کردن یک ایده نبود، بلکه درباره روش اجرا، تجهیزات و راهکارهای مورد نیاز نیز بررسیهایی انجام شده بود. اما مشکل اینجاست که با تغییر دولت، پیگیری آن طرح عملاً متوقف شد و ادامه پیدا نکرد. در نتیجه موضوعی که میتوانست به یک برنامه اجرایی برای استفاده از ظرفیت سیلابها تبدیل شود، دوباره به مرحله طرح برگشت. این یکی از مشکلات جدی ما در حوزه آب است. طرحها نباید با تغییر دولتها کنار گذاشته شوند. بحران آب یک مسئله کوتاهمدت و مربوط به یک دولت نیست که با پایان یک دوره مدیریتی تمام شود. اگر یک طرح کارشناسی شده و قابلیت اجرا دارد، باید فارغ از اینکه چه دولتی روی کار است، ادامه پیدا کند. در حقیقت ما در حوزه آب به برنامههای بلندمدت نیاز داریم. نمیتوان هر چند سال یکبار یک طرح را از ابتدا بررسی کرد و دوباره تصمیم گرفت که آیا باید اجرا شود یا نه. نتیجه این روند این است که زمان از دست میرود و در همین فاصله، هم منابع آب زیرزمینی کاهش پیدا میکنند و هم خسارت سیلابها ادامه دارد. قطعاً مهار سیلابها میتواند مؤثر باشد، البته نباید انتظار داشت که مهار سیلاب به تنهایی بحران آب کشور را حل کند. اما وقتی حجم قابل توجهی آب در زمان بارندگی وارد یک منطقه میشود، منطقی نیست که اجازه دهیم تمام آن از دسترس خارج شود. اگر بخشی از این آب جمعآوری و ذخیره شود یا برای تغذیه آبخوانها مورد استفاده قرار گیرد، میتواند به منابع آبی کشور اضافه شود. در شرایطی که سطح آبهای زیرزمینی کاهش پیدا کرده، هر مقدار آبی که بتواند به این منابع برگردد اهمیت دارد.
در حال حاضر بزرگترین مشکل برای مهار سیلابها یا آبهای خاکستری در کشور چیست و چرا با وجود ارائه طرحهایی از سوی کارشناسان، هنوز این مسئله عملیاتی نشده است؟
به این دلیل که هنوز میان مرحله مطالعه و اجرا فاصله زیادی وجود دارد. درباره آبخیزداری، جمعآوری روانآب و مهار سیلاب سالهاست صحبت میشود اما اجرای گسترده نیازمند بودجه، تجهیزات، برنامه مشخص و هماهنگی میان دستگاههای مختلف است. ضمن اینکه نمیتوان برای تمام کشور یک نسخه واحد نوشت. باید هر حوزه آبریز به صورت جداگانه بررسی شود و بر اساس میزان بارش، وضعیت زمین، مسیر روانآبها و ظرفیت آبخوانها مشخص شود که چه نوع سازه یا راهکاری باید اجرا شود.
آیا آمار و اطلاعاتی درباره اجرالی طرحهای پایلوت در کشور در این باره وجود دارد؟
بله . اتفاقاً اجرای آزمایشی میتواند یکی از راههای مناسب باشد. میتوان در چند استان و در حوزههایی که هم با سیلاب مواجه هستند و هم نیاز جدی به منابع آب دارند، طرحهای جمعآوری و هدایت روانآب را اجرا کرد. بعد از هر بارش میتوان میزان آب مهارشده، میزان کاهش خسارت و تأثیر آن بر منابع زیرزمینی را بررسی کرد. این کار باعث میشود قبل از اجرای گسترده، نقاط ضعف و قوت طرح مشخص شود و بتوان روشها و تجهیزات را متناسب با شرایط هر منطقه اصلاح کرد. اگر زیرساخت مناسب نداشته باشیم، بله. البته سیلاب ذاتاً یک منبع آب قابل استفاده به هر شکلی نیست و مدیریت آن باید با توجه به شرایط هر منطقه انجام شود، اما نمیتوانیم از کنار این حجم آب به سادگی عبور کنیم. کشوری که هم با کمآبی مواجه است و هم در برخی زمانها با حجم بالای روانآب و سیلاب روبهرو میشود، باید بین این دو مسئله ارتباط برقرار کند. بخشی از آبی که امروز به صورت سیلاب از دست میرود، با مدیریت درست میتواند برای تقویت آبخوانها و کاهش فشار بر منابع آب استفاده شود.
اگر بخواهید یک اولویت فوری برای مدیریت سیلابها تعیین کنید از کجا باید شروع کرد؟
اول باید حوزههایی را که بیشترین خطر سیلاب و در عین حال بیشترین نیاز به منابع آب دارند، شناسایی کنیم. بعد برای هر منطقه برنامه مشخص جمعآوری و هدایت روانآب داشته باشیم. این برنامه میتواند شامل آبخیزداری، ذخیرهسازی محلی و تغذیه آبخوانها باشد. مهمتر از همه این است که طرحها بعد از تغییر دولت یا مدیر متوقف نشوند. تجربه طرحی که از دوره دولت آقای روحانی دنبال شد نشان داد که صرف داشتن ایده و حتی انجام مطالعات و پیشبینی تجهیزات و راهکارهای اجرایی کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، استمرار در اجراست. در واقع باید گفت که بحران آب زمان زیادی برای آزمون و خطا باقی نگذاشته است. اگر سیلابها را فقط زمانی ببینیم که خسارت ایجاد میکنند، بخش مهمی از ظرفیت آنها را نادیده گرفتهایم. باید همزمان دو هدف را دنبال کنیم: کاهش خسارات سیلاب و استفاده از بخشی از این آب برای تقویت منابع آبی کشور.
پایگاه خبری جریان/ جریان آنلاین (/)