جریان آنلاین (/) / صدیقه بهزادپور؛ معافیت موقت ۶۰ روزه صادرات نفت ایران همزمان با انجام مذاکرات دو کشور باوجود بسیاری از افراد فرصتی برای افزایش صادرات و کسب منابع درآمد ارزی برای کشور بهنظر میآمد اما براساس گزارشهای منتشر شده از سوی برخی منابع چون کپلر و ورتکسا، حدود ۶۰ میلیون بشکه نفت خام ایران هماکنون روی آبها سرگردان است و حتی چین و هند نیز بهدلیل مشخص نبودن وضعیت قطعی مذاکرات و تحریمهای آمریکا علیه ایران پس از این دوره شصت روزه از خرید نفت ایران با قیمتهای بدون تخفیف جدید نیز سرباز میزنند و به این ترتیب بخش عمدهای از این محمولهها بدون داشتن مقصدی مشخص روی آبها در انتظار خریداری هستند که ریسک خرید از تهران را بپذیرد. کارشناسان معتقدند حتی باوجود تعلیق مقطعی تحریمها همچنان موانع زیرساختی مانند دشواری در مبادلات بانکی و عدم پوششهای بیمهای معتبر عملاً مانع از آن شده است که این «پنجره طلایی» به سود حداکثری برای اقتصاد ایران بدل شود. در واقع بازارهای جهانی نفت همچنان با احتیاطی مضاعف به نفت ایران مینگرند و تا زمانی که گرههای بانکی و سیاسی باز نشود، تکیه بر این معافیتها نمیتواند راهکار پایداری برای بازگشت قدرتمند نفت تهران به بازار جهانی باشد. در این باره با محمود خاقانی، مدیرکل سابق وزارت نفت گفتوگو کرده ایم که در ذیل مشاهده میکنید.
نفت ایران پس از تعلیق تحریمها از سوی آمریکا فرصتی مجدد برای صادرات یافت اما بهنظر میرسد که این فرصت برای کشور در شرایطی نه جنگ نه صلح کارگشا نبوده است؟ تحلیل شما در این باره چیست؟
مهمترین نکته این است که نباید بازار نفت را با ذهنیت سالهای گذشته تحلیل کرد. امروز با یک وضعیت متفاوت روبهرو هستیم از یک طرف رشد اقتصادی در بسیاری از کشورها کند شده، مصرف پایین آمده و از طرف دیگر عرضه نفت در بازار کم نشده است. وقتی تقاضا کاهش پیدا میکند و عرضه همچنان بالاست، طبیعی است که قیمتها تحت فشار قرار بگیرند. در چنین شرایطی این تصور که نفت همیشه میتواند با قیمتهای بالا فروخته شود، واقعبینانه نیست، چراکه بازار جهانی دارد به سمتی میرود که خریدار بیشتر دست بالا را پیدا میکند. چون بهگونهای پس از رخدادهایی که به وقوع پیوست به نوعی تقاضا برای بازار انرژی کاهش یافت. وقتی مردم کمتر مصرف میکنند، بانکها در وامدهی محتاطتر میشوند، تولیدکنندگان هم برای جلوگیری از زیان، تولید را کاهش میدهند. این چرخه در نهایت به افت اشتغال و تشدید فشارهای اجتماعی هم منجر میشود. حتی فناوریهای نو مثل هوش مصنوعی هم در برخی بخشها باعث کاهش نیاز به نیروی انسانی شدهاند. همه اینها در مجموع یعنی جهان نسبت به گذشته انرژی کمتری مصرف میکند؛ بنابراین بازار نفت هم نمیتواند از این واقعیت جدا باشد.
پس با این شرایط موقعیت ایران در بازار نفت بر اساس پیشبینیهایی که صورت میگرفت پیش نرفت؟ ایران در این بازه زمانی چه باید انجام دهد؟
ایران اگر بتواند در یک مقطع خاص نفت خود را بفروشد، باید از آن فرصت استفاده کند اما این فرصتها دائمی نیستند، چون بازار بسیار نوسانی است و ممکن است در اثر توافقهای سیاسی یا تحولات بینالمللی، قیمت نفت حتی به زیر ۶۰ دلار و در برخی سناریوها به ۴۰ دلار هم برسد؛ بنابراین نباید روی یک قیمت ثابت یا بالا حساب باز کرد. در حقیقت ایران باید خودش را برای بازاری آماده کند که در آن فروش ممکن است، اما نه با شرایط مطلوب گذشته که پیش از این پیش روی خود داشت.
اما باورها در حال حاضر بر این است که؛ اگر محدودیتها برداشته شود، ایران میتواند بهسرعت تولید و صادراتش را افزایش دهد.
این نگاه بیش از حد خوشبینانه است، قطعاً مسئله فقط رفع محدودیت نیست. ایران در تولید نفت با چالشهای جدی ساختاری روبهروست. هزینه تولید در داخل بالاست، مدیریت بعضی بخشها کارآمد نیست و فناوریهای مورد استفاده هم بهروز نیستند. در نتیجه حتی اگر موانع بیرونی کمتر شود، رقابتپذیری ایران همچنان محل سؤال خواهد بود. بازار امروز فقط به داشتن نفت خام پاداش نمیدهد؛ هزینه تمامشده و توان عرضه پایدار هم اهمیت دارد. در حقیقت تحریمها فشار زیادی ایجاد کردهاند اما نباید همه چیز را به تحریم محدود کرد، چراکه وقتی ساختار تولید پرهزینه باشد، وقتی مدیریت بهرهور نباشد و وقتی فناوری عقب مانده باشد، حتی در شرایط عادی هم فروش آسان نخواهد بود. در واقع اگر ایران بخواهد در بازار آینده جایگاه خود را حفظ کند باید علاوه بر موضوعات سیاسی به اصلاحات داخلی هم توجه جدی نشان دهد.
پس در چنین شرایطی چه نوع راهبردی برای فروش نفت ایران مناسبتر است؟
ایران باید بهجای اتکا به فروش کوتاهمدت و مقطعی به سمت دیپلماسی نفتی فعال برود. یعنی فقط دنبال این نباشد که امروز نفت را بفروشد، بلکه باید اعتماد خریدار را برای آینده هم جلب کند. خریدار میخواهد بداند آیا ایران در بازار میماند یا نه، آیا قرارداد بلندمدت قابل اتکاست یا نه. اگر این اعتماد شکل نگیرد فروش نفت همواره شکننده و موقت خواهد بود .بدیهی است که نفت فقط یک کالا نیست؛ یک رابطه سیاسی و اقتصادی هم هست. خریدار وقتی وارد قرارداد میشود، فقط به قیمت نگاه نمیکند. ثبات، پیشبینیپذیری، اعتبار فروشنده و حتی فضای سیاسی کشور برایش اهمیت دارد. اگر کشوری نتواند تصویر یک تأمینکننده قابل اعتماد را ارائه کند، حتی در صورت داشتن منابع عظیم هم در جذب مشتری دچار مشکل میشود.
پس به اعتقاد شما ثبات سیاسی یک رکن مهم تلقی میشود در این میان، برخی شعارهای تند و فضای احساسی در داخل چه اثری بر صادرات نفت دارد؟
قطعاً اثر منفی دارد. وقتی در فضای عمومی شعارهای تند، تهدیدآمیزتکرار میشود، این پیام به بیرون منتقل میشود که معامله با ایران ریسک بالایی دارد. چنین فضایی به رقبای ایران هم کمک میکند تا ایران را غیرقابل پیشبینی نشان دهند. در نتیجه، خریدار خارجی محتاطتر میشود و برای قراردادهای بلندمدت عقب میکشد. زبان سیاسی اگر از منطق اقتصادی جدا شود، هزینه مستقیم برای صادرات کشور ایجاد میکند.
برخی کشورها مثل چین و هند هنوز خریدار نفت ایران بودهاند. چرا این همکاریها هم با احتیاط پیش میرود؟
چون این کشورها هم منتظر روشنتر شدن وضعیت سیاسی و حقوقی هستند. آنها میخواهند بدانند ایران در آینده چه مسیری را طی میکند و آیا میتواند شریک پایدار باشد یا نه. حتی خریداران سنتی هم وقتی چشمانداز نامطمئن باشد، همه ظرفیت خود را در اختیار یک عرضهکننده قرار نمیدهند. بنابراین ایران نمیتواند فقط به سابقه گذشته تکیه کند؛ باید هر روز دوباره اعتماد بسازد. در این میان، شاید تهاتر میتواند یکی از راههای عملی باشد، اما راهحل کامل نیست. در شرایطی که دسترسی به بازار آزاد محدود است، بعضی کشورها ترجیح میدهند در قالب مبادله کالا و خدمات وارد معامله شوند. یعنی در برابر نفت ایران، کالا یا خدماتی به ایران بدهند. این مدل میتواند بخشی از مشکل را حل کند اما باز هم نیازمند مذاکره دقیق، شفافیت و ساختار قابل اتکاست. تهاتر وقتی موفق است که دو طرف به هم اعتماد داشته باشند.
ایران چگونه میتواند از شرایط فعلی در حوزه صادرات نفت، بیشترین بهرهوری را داشته باشد؟
جهان در حال تغییر است، تقاضا در حال تعدیل است و رقابت در بازار نفت شدیدتر شده است. ایران اگر بخواهد جایگاه خود را حفظ کند، باید همزمان روی چند محور کار کند: کاهش هزینه تولید، بهروزرسانی فناوری، تقویت دیپلماسی نفتی و ایجاد تصویر یک فروشنده قابل اعتماد خواهد بود. بدون این پارامترها حتی اگر راه صادرات باز شود، نتیجه پایداری به دست نمیآید.
پایگاه خبری جریان/ جریان آنلاین (/)